رفع تعهد ارزی، مفهومی است که در تجارت بین‌الملل و اقتصاد کشور بسیار حائز اهمیت است. به زبان ساده، زمانی که یک تاجر کالایی را از خارج کشور وارد می‌کند یا کالایی را به خارج از کشور صادر می‌کند، ملزم به انجام تعهداتی ارزی می‌شود. رفع این تعهدات به معنای تسویه حساب‌های مالی مرتبط با آن معامله است.
اهمیت موضوع رفع تعهد ارزی صادرات و واردات در آن است که این فرایند، یک حلقه کلیدی در چرخه اقتصادی کشور محسوب می‌شود. با انجام صحیح و به موقع رفع تعهدات ارزی، میتوان به ثبات نرخ ارز کمک کرد، حواله های ارزی کشور را مدیریت کرد و از طرفی، به تسهیل تجارت خارجی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی کمک کرد.
رفع تعهد ارزی چیست؟
رفع تعهد ارزی فرآیندی است که طی آن شخص یا شرکتی که از ارز تخصیص‌یافته برای تجارت استفاده کرده یا از محل صادرات ارز به دست آورده است، باید به بانک مرکزی و سایر مراجع ذی‌ربط ثابت کند این ارز مطابق قوانین و برای هدف تعیین‌شده مصرف شده است.
به بیان ساده، اگر فردی برای واردات کالا ارز دریافت کند یا از صادرات کالا ارز به دست آورد، باید مدارکی ارائه دهد که نشان دهد این ارز به‌درستی استفاده شده و تعهدات قانونی او انجام شده است. هدف از این فرآیند، مدیریت منابع ارزی کشور، جلوگیری از سوءاستفاده از ارز و اطمینان از بازگشت ارز حاصل از فعالیت‌های تجاری به چرخه اقتصادی است.
عدم رفع تعهد ارزی می‌تواند پیامدهایی مانند جریمه، محدودیت در دریافت خدمات بانکی، محرومیت از دریافت ارز و حتی ایجاد محدودیت در انجام فعالیت‌های تجاری را به دنبال داشته باشد.
انواع تعهد ارزی:
- تعهد ارزی صادرات: هنگامی که یک شرکت کالایی را به خارج از کشور صادر می‌کند، موظف است ارز حاصل از فروش آن کالا را به کشور بازگرداند.
تعهد ارزی واردات: زمانی که یک شرکت کالایی را از خارج از کشور وارد می‌کند، موظف است ارز مورد نیاز برای خرید آن کالا را تأمین کند.
رفع تعهد ارزی در واردات
رفع تعهد ارزی در واردات کالا به معنی ایفای تعهدات واردکننده در قبال بازگشت ارز حاصل از واردات به چرخه اقتصاد کشور است. مراحل رفع تعهد ارزی در واردات به شرح زیر است:
ارائه پروانه گمرکی ورود کالا: اولین قدم برای رفع تعهد ارزی ارائه پروانه گمرکی ورود کالا به بانک یا سامانه نیما است.
انتخاب روش رفع تعهد: واردکننده باید یکی از روش‌های زیر را برای رفع تعهد ارزی خود انتخاب کند:
- فروش ارز در سامانه نیما: واردکننده می‌تواند ارز حاصل از صادرات خود را در سامانه نیما به متقاضیان ارز بفروشد.
- واردات در مقابل صادرات: واردکننده می‌تواند به‌جای بازگشت ارز حاصل از صادرات، اقدام به واردات کالا یا خدمات موردنیاز خود کند.
- واگذاری ارز به دیگران: واردکننده می‌تواند تعهد ارزی خود را به سایر واردکنندگان که نیاز به ارز دارند، واگذار کند.
تبدیل ارز به ریال: واردکننده می‌تواند ارز حاصل از صادرات خود را به ریال تبدیل و در داخل کشور از آن استفاده کند.
استفاده از ارز برای مصارف مجاز: واردکننده می‌تواند از ارز حاصل از صادرات خود برای مصارف مجاز مانند پرداخت تسهیلات ارزی، سرمایه‌گذاری خارجی و… استفاده کند.
ارائه اسناد و مدارک: واردکننده باید اسناد و مدارک مربوط به تعهد ارزی خود را به بانک یا سامانه نیما ارائه دهد.
بررسی و تأیید: بانک یا سامانه نیما پس از بررسی اسناد و مدارک، در صورت تأیید، رفع تعهد ارزی را انجام می‌دهد.
مراحل رفع تعهدات ارزی واردات
1) ارائه پروانه گمرکی ورود کالا:
در صورت ارائه پروانه گمرکی تعهد ارزی به شرط رعایت تمامی قوانین پروانه گمرکی رفع می‌گردد از جمله این شرایط:
- تکمیل تعهد نامه توسط فرد حقیقی یا حقوقی وارد کننده و تایید، امضا و مهر آن توسط مسئولین شعبه
- الصاق و ابطال تمبر طبق مقررات
- تکمیل، امضا و مهر تعهد نامه توسط شخص حقیقی واردکننده یا حقوقی دارنده امضا
- بانک عامل موظف است تعهد أخذ شده را تا انتهای تسویه تعهد ارزی در سوابق مربوطه نگه دارد.
- وزارتخانه‌ها، ارگان‌ها، نهادها، شركت‌ها، سازمان‌ها و مؤسسات دولتی بغير از ذيحساب ملزم به تكميل و تنظيم تعهد نامه هستند.
2) مهلت ارائه پروانه گمرکی:
همانطور که پیش تر عرض نمودیم واردکنندگان ملزم به ارائه پروانه گمرکی (برگ سبز) در موعد مقرر بوده و در غیر این صورت اگر حتی تا بعد از تمدید مهلت هم این اسناد و مدارک مثبته تسلیم بانک عامل نشود، بانک عامل موظف است ضمن ضبط وثیقه اخذ شده به طرق قانونی و توسط مراجع قانونی این امر را پیگیری نماید.
ملاک عمل را در این تعهدات، مفاد دستورالعمل‌ها و بخشنامه‌های مربوطه قرار می‌دهند.
3) اگر وارد کننده موفق به ارائه پروانه (برگ سبز) گمرکی نشود:
با تسلیم و ارائه هر یک از اسناد و مدارک دال بر ورود کالا به گمرک و انجام عملیات ترخیص آن در صورت اجرا و اعمال تمامی مقررات و رعایت دستورالعمل‌ها رفع تعهد صورت می‌پذیرد.
4) ارائه گواهی مدلول سند گمرکی ورود کالا:
در صورت اعلام مفقودی یا عدم دسترسی وارد کننده به اصل پروانه سبز گمرکی بانک عامل با گمرک ترخیص کننده کالا مکاتبه کرده و درخواست صدور گواهی مدلول سند گمرکی با رعایت تمامی قوانین و ملزومات را می‌نماید، همچنین وارد کننده کالا را در جریان قرار می‌دهد تا جهت مراجعه و ارائه مدارک لازم به گمرک مربوطه اقدام نماید.
5) کسر تخلیه:
درصورتی که ارزش، وزن و تعداد کالاهای وارد شده دارای کسر تخلیه در مقایسه شرایط اعتبار و اسناد حمل ارائه شده و یا مدلول سند گمرکی باشد رفع تعهدات ارزی انجام می‌پذیرد.
6) ارائه گواهی اخذ خسارت از شرکت بیمه:
گواهی تامین خسارت شرکت بیمه باید شامل موارد زیر باشد؛
این گواهی باید دارای مشخصات کامل کالای کسری (وزن، تعداد و نوع کالای خسارت دیده) و همچنین اشاره به مبلغ ریالی چک با درج شماره چک نام برده شده باشد. اگر مطابقت بین مبلغ خسارت و ارزش کالای خسارت دیده وجود داشته باشد این گواهی قابل قبول خواهد بود.
در غیر این صورت وارد کننده باید به میزان مابه تفاوت مبلغ چک و ارزش کالا نسبت به جبران کسری اقدام نماید. درخصوص اعتبار اسنادی که ارز آنها از محل حساب ذخیره ارزی یا بانک مرکزی تامین گردیده خسارت دریافتی از شرکت بیمه باید به ارز با نرخ روز تامین بشود و این خسارت دریافتی باید به حساب ذخیره ارزی واریز گردد.
بانك عامل مجاز به قبول گواهي‌های صادره توسط شركت بيمه كه پرداخت خسارت در آن از جهت ارفاقي و حسن روابط میان بیمه گر و بیمه گذار است، نخواهد بود. ارائه گواهی تایید خسارت از سوی گمرک یا سازمان بنادر در صورتی کفایت می‌کند که کالای نام برده شده در محوطه گمرک یا محوطه سازمان بنادر و کشتی‌رانی دچار خسارت شده باشد.
اگر کالا به صورت وزنی و یا به صورت تعدادی خریداری شده باشد مغایرت در تعداد و یا وزن مشکلی ایجاد نمی‌کند.
7) ورود کالا بدون انتقال ارز:
ورود کالای بدون انتقال ارز به معنای این که ورود این کالا بدون تعهد پرداخت باشد، که به صورت free of payment جهت رفع تعهدات ارزی و اندازه تعهد ایجاد شده (ضایعات کالای وارداتی، مغایرت کالای وارداتی با کالای وارد شده و کالای کسری) به شرط آنکه اصل پروانه گمرکی که توسط خود گمرکی که کالا را ترخیص کرده آن را مهر نموده باشد، انجام می‌پذیرد.
8) گران نمایی:
دفتر تعیین ارزش گمرک ایران مسئولیت اعلام گران نمایی کالای وارداتی را بر عهده دارد و به طور مستقیم برای بانک عامل ارسال کند. اگر این گران نمایی توسط گمرک ترخیص کننده کالا اعلام شود برای تایید نهایی باید دفتر تعیین ارزش گمرک آن را تایید کند.
رفع تعهد ارزی در این مورد فقط با بازپس دادن همان مقدار ارز از طرف وارد کننده و فروش آن به بانک عامل و صادر کردن اعلامیه خرید ارز صورت می‌پذیرد. در این گونه موارد بانک‌ها مجاز به خرید و فروش ارز به نرخ رسمی نیستند.
در هنگامی که ارزش و وزن کالا بیش از آنچه که در قراردادها ثبت شده باشد، اگر سایر مقررات اجرا شده باشند رفع تعهد مانعی نخواهد داشت.
9) مغایرت تعرفه گمرکی ورود کالا:
اگر تمامی شرایط کالای ترخیص شده از گمرک مطابق با آنچه که در پروانه سبز گمرکی و یا گواهی مدلول سند و اسناد حمل باشد بدون در نظر گرفتن مغایرت در تعرفه و به منظور تسهیل در رسیدگی به تعهدات ارزی، رفع تعهد ارزی انجام می‌گیرد.
10) مغایرت گمرک مقصد:
اگر گمرکی که از آن کالا وارد و ترخیص می‌شود، مطابق با گمرکی که در اسناد و تعهدات یاد شده نباشد باید ارز به میزان اضافه کرایه حمل باز پس داده شود و همچنین پروانه سبز گمرکی تحویل داده شود تا تعهد ارزی رفع گردد.
11) کالاهایی که ترخیص آنها از مناطق آزاد تجاری، صنعتی یا ویژه اقتصادی صورت می‌گیرد:
رفع تعهد ارزی در این مورد به شرط آن صورت می‌گیرد که اصل پروانه سبز گمرکی که توسط گمرک های مستقر در مناطق ارائه گردد به شرط آن که تمامی قوانین مربوطه رعایت شده باشند.
از جمله مناطق ویژه اقتصادی میتوان به انرژی پارس، پترو شیمی بندر امام و کشتی‌سازی بندر امام اشاره نمود که رفع تعهد ارزی از این مناطق طبق مورد فوق الذکر صورت می‌پذیرد. اعتبارات مربوط به مناطق آزاد و مناطق ویژه اقتصادی که توسط بانک مرکزی معامله شده‌اند مشمول رفع تعهد ارزی می‌باشند.
12) کالای متروکه:
درصورتی‌که کالای وارد شده به هر دلیلی متروکه گردد بانک عامل به جهت رسیدگی به موضوع تعهد ملزم به دریافت گواهی گمرک که نشان می‌دهد، کالا به کشور وارد شده و همچنین تایید متروکه شدن کالا است که این قانون جهت رفع تعهد ارزی شامل تبصره‌ها و الزامات مربوطه است.
از دیگر مواردی که جهت رفع تعهدات ارزی میتوان به آنها اشاره کرد:
برگشت و فروش ارز، نحوه انعکاس تعهد ارزی و مصالحه ریالی با متعهدین ارزی ناشی از واردات کالا را میتوان نام برد که هرکدام شرایط و ضوابط خاص خود را دارا می‌باشند که به شرح هر یک از آنها در ادامه می‌پردازیم؛
برگشت از فروش ارز هنگامی رخ می‌دهد که هیچ یک از مدارک و اسناد که حاکی از ورود کالا باشند ارائه نشوند یا آن که مدارک ارائه شده دارای کسر تخلیه، گران نمایی یا تغییر گمرک مقصد باشد آنگاه بانک عامل موظف به فروش ارز به نرخ روزی است که وارد کننده کالا مدارک و اسناد مربوط به تعهدات را به بانک ارائه می‌کند و به میزان همان مبلغی که فروخته به حساب بانک مرکزی واریز می‌نماید و معادل وجه ریالی آن را دریافت می‌کند. لازم به ذکر است که عملیات فوق در صورتی است که تاریخ واریز اسناد حمل قبل از 1381/01/01 باشد، زیرا درسال 1381 قوانین جدیدی درخصوص نرخ ارز واصل گردید.
رفع تعهد ارزی در صادرات
در صادرات، رفع تعهد ارزی به این معناست که صادرکننده، ارز حاصل از فروش کالا یا خدمات در خارج از کشور را مطابق مقررات به چرخه اقتصادی کشور بازگرداند.
به عبارت دیگر، پس از صادرات، صادرکننده موظف است ارز به‌دست‌آمده را از روش‌های مورد تأیید بانک مرکزی، مانند عرضه در بازار ارز یا استفاده از سایر شیوه‌های مجاز، به کشور بازگرداند و مدارک لازم را ارائه کند. این کار نشان می‌دهد درآمد ارزی حاصل از صادرات وارد اقتصاد کشور شده و تعهد ارزی صادرکننده انجام شده است.
اگر صادرکننده در مهلت تعیین‌شده، ارز حاصل از صادرات را بازنگرداند یا نتواند رفع تعهد ارزی خود را انجام دهد، ممکن است با محدودیت‌هایی مانند تعلیق کارت بازرگانی، محرومیت از برخی خدمات بانکی، جریمه یا سایر اقدامات قانونی مواجه شود.